Bir kar fırtınasının ortasında yola çıkan iki adamın hikâyesi, Tolstoy’un kaleminde yalnızca bir yolculuk olmaktan çıkar; insan ruhunun karanlıklarıyla ve aydınlıklarıyla yüzleştiği derin bir sorgulamaya dönüşür. Varlıklı bir tüccar olan Vasili Andreyiç ile ona eşlik eden uysal uşak Nikita, sınıfsal farkların gölgesinde başlayan bu yolculukta hem birbirlerine hem de hayatın özüne daha önce hiç olmadıkları kadar yaklaşır.

Soğuk ve karanlık gecede kayboldukça, iki karakterin iç dünyası da açığa çıkar. Tolstoy, hırsla merhametin, bencillikle fedakârlığın karşı karşıya geldiği bu atmosferde insanlığın en saf hâlini arar. Güç sahibi olmanın getirdiği körlük, ölümün yakınlığıyla birlikte yerini sarsıcı bir farkındalığa bırakır.

Efendi ile Uşağı, sadece bir yol hikâyesi değil; insan olmanın anlamına dair evrensel bir metindir. Tolstoy, kısa hacmine rağmen okuru derinden sarsan bir manevi yüzleşmeyle baş başa bırakır. Her satırında yeniden düşünmeye çağıran bu eser, klasik edebiyatın en dokunaklı anlatılarından biridir.